انفجار خورشیدماهی به وسیله ارکا؛ تاکتیک شکار یا بازی بی رحمانه نهنگ های قاتل؟
به گزارش مجله گرافیک، در خبرنگاران چند پیش در خصوص هوش پیچیده و رفتارهای عجیب نهنگ های قاتل یا همان ارکاها برایتان نوشته بودم، حالا ویدیوهای جدیدی از خلیج کالیفرنیا منتشر شده که دانشمندان را شوکه نموده است. ارکاها رفتاری را به نمایش گذاشته اند که تا پیش از این هرگز در علم زیست شناسی ثبت نشده بود: آن ها خورشیدماهی های غول پیکر را با سرعتی باورنکردنی کوبیده و رسماً به هزاران تکه کوچک تقسیم می نمایند! شاید تا حالا تصور می کردید این شکارچیان قدرتمند محیط زیست دریایی فقط برای بقا و از روی غریزه شکار می نمایند، اما در این مقاله می خواهیم ببینیم چرا ارکاها دست به چنین حرکت خشنی می زنند؟ آیا با یک روش متفاوتی برای تغذیه آسان تر روبه رو هستیم یا پای بازیگوشی های عجیبی در میان است که فقط از فکر یک جانور فوق العاده باهوش برمی آید؟
???? لیست بخش های این نوشته (کلیک کنید)
- صحنه انفجار خورشیدماهی در اعماق آب؛ وقتی ارکاها قاعده را عوض می نمایند
- کوبیدن و متلاشی کردن؛ تاکتیک رم تو فرگمنت چیست؟
- چرا خورشیدماهی؟ طعمه ای سنگین وزن در برابر هوش ارکا
- فرهنگ انتقال دانش در گله های ارکا؛ آموزش شکار یا همبستگی خانوادگی؟
- بازیگوشی های خونین؛ شوخی های خطرناک هوشمندترین زیستمندان دریا
- تکامل رفتار ارکاها در برابر تغییرات اقلیمی و منابع غذایی تازه
- آیا ارکاها برای انسان ها خطرناک هستند؟ پرونده رویارویی های نزدیک
- جمع بندی نهایی
صحنه انفجار خورشیدماهی در اعماق آب؛ وقتی ارکاها قاعده را عوض می نمایند
یکی از غواصانی که در صحنه حضور داشت نقل می نماید که شدت حادثه چنان ناگهانی و شوک آور بود که همه مبهوت شدند. ماجرا از این قرار است که یک ارکای ماده، خورشیدماهی تیزدم (Masturus lanceolatus) را از باله بزرگش نگه می دارد. در همین حین، یک ارکای نر بالغ با سرعتی سرسام آور به سمت ماهی شنا نموده و درست لحظه ای که ارکای ماده طعمه را رها می نماید، نر با تمام قدرت خود به پیکر ماهی می کوبد. این ضربه چنان سهمگین است که جثه ماهی در یک پلک زدن منفجر شده و تکه های بافت آن مانند پولک های گوشتی در آب پخش می گردد. ارکاهای حاضر در صحنه نیز پس از این کار، به آرامی آغاز به شنا کردن در میان تکه های معلق ماهی می نمایند.
محققانی که این صحنه را رصد نموده اند ابتدا نتوانستند واژه علمی مناسبی برای آن پیدا نمایند. در ویدیوهای ضبط شده معین است که خورشیدماهی قبل از برخورد نهایی، جان خود را از دست داده بود؛ بنابراین این حرکت به عنوان راهکاری برای کشتن طعمه نبوده، بلکه شیوه متفاوتی از فرآوری غذا محسوب می گردد. تکه های خرد شده ماهی مانند بارانی از گوشت در آب شناور می شوند و اعضای گله به ویژه ارکاهای جوان تر به سرعت آغاز به جارو کردن این لقمه های کوچک می نمایند. چنین رفتاری نشان می دهد که این پستانداران دریایی نه تنها در روش شکار، بلکه در شیوه تقسییم و مصرف غذا نیز استراتژی های بسیار پیچیده ای را به کار می گیرند.
مشاهده این صحنه بار دیگر به پژوهشگران یادآوری کرد که دانش ما درباره رفتار پستانداران دریایی چقدر محدود است. نهنگ های قاتل همواره به عنوان برترین شکارچیان اقیانوس شناخته می شوند، اما تماشا فرآیندی که در آن یک طعمه چندصد کیلویی در عرض یک ثانیه به هزاران تکه تبدیل می گردد، حتی با تجربه ترین زیست شناسان دریایی را شگفت زده کرد. این مشاهدات ثابت می نماید که نباید رفتار جانوران را ساده انگاری کرد و پدیده های زیستی گاهی بسیار فراتر از تعاریف سنتی ما در کتاب های علوم هستند.
کوبیدن و متلاشی کردن؛ تاکتیک رم تو فرگمنت چیست؟
پژوهشگران پس از آنالیز دقیق فیلم ها، برای این رفتار نام علمی رم تو فرگمنت (ram-to-fragment) یا ضربه زدن برای متلاشی کردن را انتخاب کردند. این استراتژی تا به امروز دو بار به صورت رسمی در خلیج کالیفرنیا ثبت شده است. بار اول در میانه تابستان به وسیله دکتر کاترین آیرز (Kathryn Ayres) پژوهشگر موسسه پژوهشی بنیت د ویز (Beneath The Waves) مشاهده شد و بار دوم حدود یک سال بعد، فرد دیگری به نام هکتور فرانتس (Héctor Franz) صحنه ای مشابه را ثبت کرد. ثبت دوبار این رفتار نشان می دهد که با یک اتفاق تصادفی روبه رو نیستیم، بلکه با یک الگوی رفتاری کاملاً تعریف شده و هدفمند میان این جمعیت از ارکاها روبرو هستیم.
تحلیل های آناتومیک نشان می دهد که خورشیدماهی تیزدم ساختار بدنی خاصی دارد. آن ها بدنی پهن و گرد دارند همراه با باله هایی بلند در بالا و پایین که گیره مناسبی برای دندان های ارکا فراهم می نماید. ارکای اول با گرفتن این باله ها طعمه را در موقعیتی ثابت نگه می دارد تا ارکای دوم بتواند انرژی جنبشی لازم برای برخورد را تامین کند. ضربه دقیق و پرقدرت ارکای دوم باعث می گردد افت فشار و فشار مکانیکی ناگهانی، بافت سخت و ضخیم پوست خورشیدماهی را از هم بپاشاند. بدون این ضربه شدید، خرد کردن پوست سفت خورشیدماهی برای ارکاها کار بسیار زمان بر و انرژی بری خواهد بود.
آنالیز این تاکتیک علمی ثابت می نماید که ارکاها درک بالایی از هیدرودینامیک و فیزیک مکانیک دارند. آن ها می دانند که با تقسیم کار می توانند بازدهی تغذیه را بالا ببرند. تثبیت طعمه به وسیله یک عضو و ضربه زدن به وسیله عضو دیگر احتیاج به هماهنگی زمانی بسیار بالایی دارد که فقط در سایه هوش اجتماعی پیشرفته و ارتباطات صوتی پیچیده میان اعضای گروه امکان پذیر است. این همان سطحی از همکاری است که معمولاً در گروه های شکارچی انسان تبار یا پستانداران بسیار هوشمند خشکی مانند گرگ ها دیده می گردد.
چرا خورشیدماهی؟ طعمه ای سنگین وزن در برابر هوش ارکا
خورشیدماهی ها از عجیب ترین موجودات اقیانوس هستند. نوزاد آن ها هنگام تولد ابعادی در حد یک حبه قند دارد، اما در دوران بلوغ به یکی از سنگین ترین ماهی های استخوانی دنیا تبدیل می گردد. گونه های معروف خورشیدماهی مانند مولا مولا (Mola mola) یا خورشیدماهی اقیانوسی می توانند تا حدود 2000 کیلوگرم وزن داشته باشند؛ یعنی وزنی تقریباً معادل یک خودروی سواری بزرگ. گونه تیزدم اگرچه کمی کوچک تر است، اما همچنان جثه ای بسیار بزرگ، سنگین و گوشت آلود دارد که منبع غذایی ارزشمندی در اقیانوس محسوب می گردد.
خوردن موجودی به این عظمت برای ارکاها چالش برانگیز است. خورشیدماهی ها دست و پا یا دُم باریکی ندارند که ارکا بتواند آن را به راحتی تکه تکه کند. پوست آن ها نیز بسیار کلاژنی، ضخیم و ژلاتینی است. ضربه زدن ناگهانی و متلاشی کردن آن باعث می گردد گوشت ماهی به ابعاد بسیار کوچک تر تقسیم گردد. این کار به اعضای جوان تر و کم تجربه تر گله که هنوز فک های پرقدرتی برای کندن گوشت های ضخیم ندارند اجازه می دهد تا بدون مصرف انرژی زیاد، از منابع پروتیینی غنی تغذیه نمایند. در واقع این تاکتیک یک نوع سفره مشترک خانوادگی ایجاد می نماید.
از سوی دیگر، خورشیدماهی شناگری کند و کم تحرک است. شنا در سطح آب و جذب نور آفتاب به وسیله این ماهی ها، آن ها را به هدفی ساده برای ارکاها تبدیل می نماید. ارکاها احتیاجی ندارند انرژی زیادی صرف تعقیب این ماهی نمایند، اما ساختار بدنی ماهی مانعی برای خرد کردن آسان آن است. به همین علت ارکاها با ابداع این روش نوآورانه، چالش آناتومیک خورشیدماهی را حل نموده اند و نشان داده اند که چگونه هوش حیوان بر ویژگی های دفاعی فیزیکی طعمه پیروز می گردد.
فرهنگ انتقال دانش در گله های ارکا؛ آموزش شکار یا همبستگی خانوادگی؟
ارکاها جزو معدود جانورانی هستند که مفهوم فرهنگ به معنی انتقال سنتی دانش از نسلی به نسل دیگر در میان آن ها اثبات شده است. هر گله یا پاد (Pod) ارکا لهجه صوتی، روش های شکار و رفتارهای اجتماعی منحصر به فرد خود را دارد. رفتاری مثل خرد کردن خورشیدماهی با ضربه سنگین می تواند یک سنّت تازه تأسیس یا بومی در میان گروه های ساکن خلیج کالیفرنیا باشد. زیست شناسان بارها دیده اند که ارکاهای مادر رفتارهای خاصی را جلوی چشمان بچه ها خود تکرار می نمایند تا آن ها روش زندگی و تغذیه را یاد بگیرند.
در هر دو مورد مشاهده شده، ارکاهای جوان در کنار ارکاهای بالغ حضور داشتند. پژوهشگران بر این باورند که ضربه زدن به خورشیدماهی و تبدیل آن به تکه های شناور کوچک، یک کلاس آموزشی عملی برای جوان ترها است. ارکاهای جوان با شنا در میان بارانی از گوشت، یاد می گیرند که چگونه تکه های غذا را جمع آوری نمایند و هم زمان ساختار همکاری گروهی را از والدین خود می آموزند. این تقسیم غذای دست جمعی روحیه همکاری و همبستگی خانوادگی را در گله تقویت می نماید.
ارتقای رفتاری ارکاها به دانشمندان نشان داده که سیستم های سنتی تغذیه در اقیانوس ایستا نیستند. این پستانداران با آموزش تکنیک های تازه به بچه هاشان، خزانه ای از رفتارهای انطباقی ایجاد می نمایند. اگر یک منبع غذایی کم گردد یا تغییر کند، ارکاها به سرعت روش های تازهی برای بهره برداری از منابع دیگر پیدا می نمایند. این آموزش پایاپای یکی از اصلی ترین رازهای بقای پیروز ارکاها در سراسر اقیانوس های دنیا از قطب شمال تا منطقه ها گرمسیری است.
بازیگوشی های خونین؛ شوخی های خطرناک هوشمندترین زیستمندان دریا
با وجود تمام تحلیل های علمی درباره نحوه تغذیه و آموزش، یک احتمال دیگر نیز وجود دارد که دانشمندان نمی توانند آن را نادیده بگیرند: ارکاها ممکن است این کار را فقط برای تفریح و بازی انجام دهند! جانوران بسیار باهوش دارای مغزهای پیشرفته ای هستند که احتیاج به تحریک مداوم دارد. وقتی ارکاها سیر باشند یا طعمه ای آسان به دست آورند، رفتارهایی از خود نشان می دهند که هیچ کارکرد زیستی مستقیمی برای بقا ندارد و صرفاً جنبه تفریح و بازیگوشی دارد.
کارهای عجیب ارکاها پیش از این نیز بارها به وسیله پژوهشگران ثبت شده است. از سر گذاشتن ماهی های مرده مانند کلاه در دهه های گذشته به وسیله بعضی گله ها گرفته تا بازی با عروس های دریایی یا آزار دادن گربه های دریایی بدون آن که قصد خوردن آن ها را داشته باشند. پرت کردن خورشیدماهی به هوا و انفجار آن در آب می تواند برای این موجودات غول پیکر حکم یک بازی حسی و هیجان انگیز را داشته باشد. حس پرتاب شدن، صدای خرد شدن و شنا در میان ذرات معلق ماهی برای آن ها نوعی تفریح محسوب می گردد.
ترکیب رفتار بازیگوشانه و هوش بالا باعث شده ارکاها مرز میان احتیاج زیستی و تفریح را کمرنگ نمایند. آن ها مانند انسان ها گاهی انرژی خود را صرف رفتارهایی می نمایند که فقط لذت بخش است. این ویژگی جانوران هوشمند را پیچیده و غیرقابل پیش بینی می نماید. رفتار آن ها با خورشیدماهی یادآوری می نماید که طبیعت همواره طبق فرمول های سخت گیرانه بقا پیش نمی رود و گاهی پیچیدگی های فکری موجودات، رفتارهایی خلق می نماید که زیست شناسان را تا سال ها به فکر فرومی برد.
تکامل رفتار ارکاها در برابر تغییرات اقلیمی و منابع غذایی تازه
یکی از سوالات کلیدی که پس از کشف این رفتار مطرح می گردد این است که چرا چنین رفتاری قبلاً ثبت نشده بود؟ آیا این یک روش کاملاً تازه است که به تازگی به وسیله ارکاها ابداع شده یا صرفاً به علت افزایش تجهیزات فیلم برداری و حضور پژوهشگران در منطقه شکار شده است؟ تغییرات اقلیمی و گرم شدن آب اقیانوس ها باعث تغییر در پراکندگی گونه های دریایی شده است. خورشیدماهی ها ممکن است در سال های اخیر به تعداد بیشتری در خلیج کالیفرنیا حضور یافته باشند و همین موضوع ارکاها را مجاب نموده تا روش تازهی برای دسترسی به این منبع غذایی فراوان ایجاد نمایند.
تغییر الگوی رفتاری جانوران در پاسخ به دگرگونی های محیطی، نشان دهنده انعطاف پذیری فوق العاده پلاستیسیته رفتاری است. وقتی منابع غذایی سنتی ارکاها مانند بعضی گونه های ماهی یا شیرهای دریایی با کاهش جمعیت روبرو می شوند، آن ها به سراغ گزینه های جایگزین می روند. خورشیدماهی با وجود ارزش غذایی بالا، به علت ساختار خاص بدنی اش در گذشته کمتر مورد توجه قرار می گرفت. اما ارکاها با ابداع روش متلاشی کردن ناگهانی، این مانع را رفع نموده و یک منبع انرژی تازه و پربازده را به رژیم غذایی خود افزوده اند.
این تکامل سریع رفتاری ثبت شده در دانشنامه رفتاری جانوران، اهمیت پایش مداوم پستانداران دریایی را نشان می دهد. ارکاها به عنوان گونه های شاخص، شرایط سلامت و پویایی کل زیست بوم اقیانوس را منعکس می نمایند. ابداع تاکتیک های تازه شکار نشان می دهد که آن ها چگونه بدون احتیاج به تغییرات ژنتیکی طی هزاران سال، تنها با اتکا به قدرت یادگیری و هوش خود می توانند با چالش های تازه اکولوژیک کنار بیایند و موقعیت خود را در رأس هرم غذایی حفظ نمایند.
آیا ارکاها برای انسان ها خطرناک هستند؟ پرونده رویارویی های نزدیک
تماشا قدرتی که می تواند یک ماهی دو تنی را در یک ثانیه متلاشی کند، به طور طبیعی این ترس را در فکر ایجاد می نماید که آیا انسان ها نیز در صورت روبروه با ارکاها در خطر هستند؟ ویدیوهای متعددی از حمله ارکاها به قایق های بادبانی در تنگه جبل الطارق در سال های اخیر منتشر شده که بر این نگرانی ها افزوده است. با این حال، دانشمندان برجسته پستانداران دریایی مانند پروفسور فولکر دکه (Volker Deecke) تاکید می نمایند که رفتارهای ارکاها علیه انسان ها تقریباً هرگز ماهیت شکارچیانه ندارد.
در طول تاریخ، گزارش های تاییدشده از حمله ارکاهای وحشی به انسان در محیط طبیعی بسیار نادر بوده است. با وجود این، دانشمندان توصیه می نمایند که در برخورد با این جانوران باید همان احتیاطی را داشت که در روبروه با یک خرس گریزلی در جنگل به کار می بریم. قدرت فیزیکی هولناک و رفتارهای غیرقابل پیش بینی آن ها به این معنی است که نزدیک شدن به آن ها برای شنا یا عکاسی غیرحرفه ای می تواند خطرات مرگباری داشته باشد. ارکا ممکن است تنها از روی کنجکاوی یا بازیگوشی ضربه ای وارد کند که برای انسان کشنده باشد.
پژوهشگران از مردم و ماجراجویان می خواهند که فاصله گذاری ایمن با گله های ارکا را رعایت نمایند. استفاده از پهپادها و دوربین های پیشرفته از فاصله دور به دانشمندان اجازه می دهد تا رفتار این پستانداران شگفت انگیز را بدون مزاحمت در محیط طبیعی آنالیز نمایند. ما باید درک کنیم که اقیانوس قلمرو آن هاست و احترام به حریم خصوصی این هوشمندان شگفت انگیز اعماق آب، برترین راه برای حفظ ایمنی انسان و زیست امن این جانوران است.
جمع بندی نهایی
مشاهده رفتار بیline و شگفت انگیز رم تو فرگمنت در ارکاها، پنجره تازهی به سوی درک هوش و فرهنگ پیچیده این موجودات باز نموده است. متلاشی کردن یک خورشیدماهی بزرگ الجثه با ضربه ای دقیق، نه تنها نشان دهنده قدرت فیزیکی بالای این پستانداران دریایی است، بلکه ابعادی از همکاری گروهی، آموزش به نسل جوان و حتی رفتارهای مبتنی بر بازیگوشی را آشکار می سازد. ارکاها ثابت نموده اند که استراتژیست های قهاری هستند که می توانند بر موانع آناتومیک طعمه های خود غلبه نمایند. احترام به حریم طبیعی این شکارچیان برتر اقیانوس و ادامه تحقیقات علمی می تواند پرده از رازهای بیشتری درباره فکر شگفت انگیز آن ها بردارد.
منبع: Frontiers in Ethology
منبع: یک پزشک